Əliyeva Könül Rasim qızı
ADPU-nun Kimya və biologiya fakültəsi,
Ümumi kimya və kimyanın tədrisi texnologiyası kafedrasının müəllimi

Hər bir xalqın tarixində onun milli kimliyini, azadlıq arzularını və dövlətçilik ənənələrini özündə əks etdirən əlamətdar günlər vardır. Azərbaycan xalqı üçün belə müqəddəs və qürurverici tarixlərdən biri 28 May – Müstəqillik Günüdür. 1918-ci il mayın 28-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin elan olunması ilə müsəlman Şərqində ilk demokratik və parlamentli respublikanın əsası qoyuldu. Bu tarixi hadisə həm xalqımızın azad və müstəqil yaşamaq iradəsinin təntənəsi oldu, həm də dünya siyasi tarixində mühüm yer tutan demokratik dövlətçilik nümunəsi kimi yadda qaldı. Mövcud olduğu qısa müddət ərzində milli özünüdərkin formalaşmasına, dövlətçilik ənənələrinin möhkəmlənməsinə və müstəqil Azərbaycanın gələcək inkişaf istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsinə mühüm töhfələr verən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti bu gün də müasir dövlətimizin ideoloji və siyasi dayaqlarından biri hesab olunur.

1918-ci ilin 28 may tarixində qəbul edilən İstiqlal Bəyannaməsi ilə Azərbaycan özünün dövlət müstəqilliyini rəsmən elan etdi. Milli Şuranın imzaladığı bu sənəd, xalqımızın azadlıq uğrunda çoxəsrlik mübarizəsinin nəticəsi olmaqla yanaşı, Azərbaycanın beynəlxalq aləmdə müstəqil subyekt kimi tanınmasına aparan yolun başlanğıcı oldu.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti cəmi 23 ay mövcud olmasına baxmayaraq, bu qısa zaman ərzində böyük dövlətçilik təcrübəsi yaratdı. İlk parlamentin və hökumətin təşkili, dövlət atributlarının təsis olunması, qanunvericilik bazasının formalaşdırılması və mədəni-siyasi inkişaf üçün atılmış addımlar gələcək Azərbaycan Respublikasının demokratik inkişafı üçün əsaslı zəmin hazırladı. Müsəlman Şərqində ilk dəfə qadınlara seçki hüququnun verilməsi də AXC-nin nə qədər irəli düşüncəli olduğunun sübutudur.

AXC-in dövründə Azərbaycan vətəndaşlığı institutu təsis edildi, milli ordu yaradıldı. Aydındır ki, bu kimi faktlar dövlətçilik ənənələrinin formalaşmasında mühüm rol oynadı. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti mövcudluğunun ilk günlərindən bütün ölkə vətəndaşlarına eyni hüquqlar verərək irqi, milli, dini, sinfi bərabərsizliyi ortadan qaldırdı, xalq hakimiyyəti və insanların bərabərliyi prinsiplərinə əsaslanan mühit formalaşdırdı. Azərbaycan bayrağı, rəmzləri və hüquqi əsasları məhz bu dövrdə formalaşdı və müasir dövrümüzün dövlət atributlarının təməlini təşkil etdi.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin xarici siyasətinin əsas məqsədi yeni yaradılmış dövlətin beynəlxalq aləmdə tanınmasını təmin etmək və onun suverenliyini hüquqi müstəvidə təsbit etmək idi. Birinci Dünya müharibəsindən sonra formalaşan yeni dünya nizamı şəraitində AXC rəhbərliyi anlayırdı ki, dövlətin gələcəyi yalnız daxili idarəetmənin deyil, həm də beynəlxalq legitimliyin təmin edilməsindən asılıdır.

Bu məqsədlə hökumət Avropa dövlətlərinə rəsmi müraciətlər göndərmiş, xarici nümayəndəliklərin yaradılması istiqamətində addımlar atmış və nümayəndə heyətini Paris Sülh Konfransına göndərmişdi. Konfransda Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi tanınması istiqamətində aparılan diplomatik fəaliyyət mühüm nəticələr verdi. Müttəfiq dövlətlərin Ali Şurası 1920-ci ilin yanvarında Azərbaycanı de-fakto tanıdı ki, bu da gənc respublikanın beynəlxalq münasibətlər sistemində hüquqi-subyekt statusunun qəbul edilməsi demək idi. Məhz AXC-nin yaratdığı hüquqi-siyasi əsaslar sonrakı dövrlərdə Azərbaycanın yenidən müstəqillik əldə etməsi üçün mühüm tarixi və hüquqi baza rolunu oynadı.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin fəaliyyətinin ən mühüm istiqamətlərindən biri milli maarifçilik siyasətinin həyata keçirilməsi idi. Dövlət rəhbərliyi yaxşı anlayırdı ki, müstəqil dövlətin gələcəyi savadlı və peşəkar insan kapitalının formalaşdırılmasından keçir.

1918-ci ilin avqustunda qəbul edilmiş “Xalq maarifinin, məktəblərin milliləşdirilməsi haqqında” qərar nəticəsində təhsil müəssisələrində tədrisin ana dilində aparılması təmin edildi. Bu addım milli təhsil sisteminin formalaşdırılması və Azərbaycan dilinin dövlət həyatında mövqeyinin gücləndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyırdı.

1919-cu ilin sentyabrında Parlament tərəfindən Bakı şəhərində universitet yaradılması haqqında qanunun qəbul edilməsi isə ölkənin elmi-intellektual inkişaf tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. AXC hökuməti eyni zamanda hüquqi dövlət quruculuğuna xüsusi diqqət yetirirdi. Cümhuriyyətin elan olunduğu gün – 1918-ci il mayın 28-də Ədliyyə Nazirliyinin yaradılması hüquq sisteminin dövlət idarəçiliyində mühüm yer tutduğunu göstərirdi. Sonrakı dövrdə məhkəmə sisteminin fəaliyyətini tənzimləyən normative-hüquqi sənədlərin qəbul edilməsi, məhkəmə orqanlarının təşkilatlanması və qanunun aliliyinin təmin olunması istiqamətində ardıcıl tədbirlər həyata keçirildi.

1918-ci il noyabrın 14-də Azərbaycan Məhkəmə Palatasının Əsasnaməsinin, noyabrın 22-də isə Ədliyyə Nazirliyinin Əsasnaməsinin təsdiq edilməsi hüquqi dövlətçilik prinsiplərinin formalaşdırılmasına xidmət edən mühüm qərarlar idi. Bu islahatlar müasir Azərbaycan hüquq sisteminin tarixi köklərinin AXC dövrünə bağlı olduğunu göstərir.

Azərbaycan müstəqilliyini 1991-ci il oktyabrın 18-də yenidən bərpa edərkən, bu prosesin hüquqi əsası kimi 1918-ci il 28 May tarixli İstiqlal Bəyannaməsinə istinad edildi. “Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi haqqında” Konstitusiya Aktı ilə Azərbaycanın Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin varisi olduğu rəsmən bəyan edildi.

Azərbaycan tarixində Ümummilli Lider Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışı yeni bir inkişaf mərhələsinin başlanğıcı oldu. 1990-cı illərin əvvəllərində müstəqilliyini yenidən qazanan Azərbaycanda meydana çıxan mürəkkəb geosiyasi və daxili vəziyyət dövləti parçalanma təhlükəsi ilə üz-üzə qoymuşdu. Məhz bu həssas məqamda xalqın çağırışı ilə yenidən siyasi hakimiyyətə gələn Heydər Əliyev, qısa müddətdə ölkədə sabitlik yaratmağa, siyasi idarəetmədə yeni keyfiyyət mərhələsi formalaşdırmağa nail oldu. Azərbaycan, öz geosiyasi mövqeyini gücləndirməklə yanaşı, regionda mühüm söz sahibi oldu.

Ulu Öndər Heydər Əliyevin həyata keçirdiyi siyasət milli dövlətçilik düşüncəsinin bərpası və möhkəmlənməsi baxımından tarixi əhəmiyyətə malikdir. Onun siyasi ideologiyası azərbaycançılıq məfkurəsi üzərində qurulmuş və bu məfkurə ətrafında bütöv bir xalqın birliyi təmin olunmuşdur. Tarixi-mədəni yaddaşın dirçəldilməsi, milli kimliyin inkişafı, vətəndaş həmrəyliyinin möhkəmləndirilməsi bu siyasətin əsas dayaq nöqtələri idi. Heydər Əliyevin dövlətçilik fəlsəfəsi Azərbaycan xalqında milli mənlik şüurunu daha da gücləndirdi və müstəqil dövlət qurmaq arzularını real siyasi xəritəyə çevirdi.

1990-cı il noyabrın 17-də Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin sessiyasında tarixi bir hadisə baş verdi. Ümummilli Lider Heydər Əliyevin təşəbbüsü və rəhbərliyi ilə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin üçrəngli bayrağı rəsmi dövlət bayrağı kimi təsdiq olundu. Sovet İttifaqının hələ mövcud olduğu bir dövrdə milli bayrağın yenidən qaldırılması, Azərbaycanın azadlıq yolunda atdığı qətiyyətli bir addım kimi tarixə yazıldı. Bu hadisə, gələcək müstəqilliyin hüquqi-siyasi əsaslarını formalaşdırdı və xalqın azadlıq istəyini gücləndirdi. Heydər Əliyevin bu cəsarətli qərarı onun xalqına, dövlətinə nə qədər bağlı və sədaqətli olduğunun bariz nümunəsi idi.

Ulu Öndər Heydər Əliyevin sözlərində ifadə olunan tarixi yaddaş, milli ruh və siyasi uzaqgörənlik Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranmasının xalqımızın uzun illərdən bəri yetişdirdiyi milli oyanışın, dirçəlişin və azadlıq uğrunda apardığı mübarizənin məntiqi nəticəsi olduğunu sübut edir.

Ulu Öndərin fikirləri ilə desək, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti nəinki hüquqi və siyasi cəhətdən mütərəqqi bir dövlət modeli idi, həm də Azərbaycanın müasir dövlətçiliyinin bünövrəsini təşkil etmiş, bu torpaqlarda azadlıq və suverenlik idealının əsasını qoymuşdur. Məhz bu tarixi mirasa söykənərək, bu gün Azərbaycan Respublikası özünü 1918-ci ildə yaranmış Xalq Cümhuriyyətinin varisi elan edir və bu əziz günü — 28 Mayı — Müstəqillik Günü kimi qeyd edir.

Azərbaycanın dövlətçilik tarixində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ilə başlanan milli müstəqillik yolu bu gün Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə tamamilə yeni bir mərhələyə qədəm qoyub. AXC-nin ideyalarının, onun demokratik ənənələrinin qorunaraq inkişaf etdirilməsi müasir Azərbaycan Respublikasının dövlətçilik fəlsəfəsinin əsasını təşkil edir.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yadigarı olan üçrəngli bayrağımız bu gün artıq işğaldan azad olunmuş torpaqlarda azadlıq və suverenliyin simvolu kimi dalğalanır. Bu, yalnız hərbi-siyasi qələbənin yox, həm də dövlətçilik əmanətinə sadiqliyin göstəricisidir.

Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən sistemli islahatlar Azərbaycanın demokratik, hüquqi və dünyəvi dövlət kimi mövqeyini möhkəmləndiribdir. Siyasi sabitlik, sosial rifah və iqtisadi dinamik inkişaf ölkənin dayanıqlı gələcəyini təmin edən əsas amillərdəndir. Eyni zamanda, vətəndaş cəmiyyəti institutlarının inkişafı, şəffaf idarəçilik və insan hüquqlarının qorunması müasir Azərbaycan dövlətinin əsas prioritetlərindəndir.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin dövlətçilik fəlsəfəsinə sadiqliyin mühüm göstəricilərindən biri də 2007-ci ildə Bakının İstiqlaliyyət küçəsində ucaldılmış İstiqlal Bəyannaməsi abidəsidir. Bu tarixi sənədin rəmzi olaraq əbədiləşdirilməsi Prezident İlham Əliyevin milli yaddaşın formalaşdırılması istiqamətində həyata keçirdiyi ardıcıl siyasətin mühüm parçasıdır. Cümhuriyyətin 90 və 100 illik yubileylərinin dövlət səviyyəsində qeyd edilməsi də bu ardıcıllığın davamıdır.

Prezident İlham Əliyev tərəfindən 2018-ci ilin “Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti İli” elan edilməsi və bu münasibətlə “Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illiyi” yubiley medalının təsis olunması müasir Azərbaycanın öz tarixi ilə qürur duyduğunun və bu irsi yaşatmaq əzmində olduğunun sübutudur. Bu təşəbbüs, cümhuriyyət ideyalarının gələcək nəsillərə ötürülməsi baxımından da mühüm addım olmuşdur.

2021-ci ildə qəbul olunmuş “Müstəqillik günü haqqında” Qanunla 28 may Müstəqillik Günü, 18 oktyabr isə Müstəqilliyin Bərpası Günü kimi təsbit olunmuşdur. Bu hüquqi addım Azərbaycanın 1918-ci ildə elan olunmuş suverenliyinin varisliyinin rəsmi təsdiqidir. Dövlətimizin ərazi bütövlüyünün bərpası ilə yanaşı, bu tarixlərin qeyd olunması milli suverenliyimizin hüquqi əsaslarının daha da möhkəmləndirilməsinə xidmət edir

Dövlət başçımız İlham Əliyevin siyasi uzaqgörənliyi və qətiyyəti nəticəsində Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü bərpa etmişdir. 2020-ci ilin Vətən müharibəsi və sonrakı proseslər bir daha sübut etdi ki, Azərbaycanın bütün strateji və diplomatik addımları milli maraqların təmininə yönəlmişdir.

Bütün bu tarixi mərhələlər və çağdaş nailiyyətlər bir daha sübut edir ki, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin idealları bu gün müstəqil Azərbaycan dövləti tərəfindən layiqincə yaşadılır və inkişaf etdirilir. Prezident İlham Əliyevin sözləri ilə desək: “Müstəqil Azərbaycan, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin varisidir və onların niyyətlərini biz həyatda təmin etdik, həyata keçirdik. Əminəm ki, müstəqillik yolunda bizim inkişafımız davamlı olacaq, uğurlu olacaq və Azərbaycanın dövlət müstəqilliyi əbədi olacaq!”

Bu əminlik xalqın birliyinin, milli kimliyə və dövlətçilik prinsiplərinə sadiqliyinin nəticəsidir. Bu gün üçrəngli bayrağımız azad Qarabağda, Şərqi Zəngəzurda və bütöv Azərbaycanda əzəmətlə dalğalanırsa, bu, həm də tarixə və şəhidlərin ruhuna olan ən böyük ehtiramdır.

27.05.2026

VÜSALƏ MUSAYEVA

1918-ci il mayın 28-də yaradılmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yalnız Azərbaycan tarixinin deyil, bütövlükdə Şərq və müsəlman dünyasının siyasi tarixində yeni mərhələnin əsasını qoydu. Azərbaycan xalqı həmin gün ilk demokratik, hüquqi və dünyəvi parlament respublikasını quraraq milli dövlətçilik iradəsini bütün dünyaya nümayiş etdirdi. Bu tarixi hadisə təkcə bir dövlətin yaranması deyildi; o, milli özünüdərkin, azadlıq ideyasının və müasir dövlətçilik düşüncəsinin siyasi təcəssümü idi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti cəmi 23 ay fəaliyyət göstərsə də, qısa müddətdə həyata keçirdiyi fundamental islahatlar dövlətçilik tariximizdə silinməz iz qoydu. Məhz həmin dövrdə parlament formalaşdırıldı, hökumət təsis edildi, dövlət atributları qəbul olundu, milli ordu yaradıldı, diplomatik fəaliyyətə başlanıldı və Azərbaycan beynəlxalq münasibətlər sisteminə daxil oldu. Şərqdə ilk dəfə olaraq qadınlara seçmək və seçilmək hüququnun verilməsi isə Cümhuriyyətin demokratik mahiyyətini və mütərəqqi xarakterini açıq şəkildə nümayiş etdirdi. 1918-ci il mayın 28-də qəbul edilən İstiqlal Bəyannaməsi Azərbaycanın müstəqil dövlət olduğunu bəyan etməklə yanaşı, xalq hakimiyyəti, hüquq bərabərliyi və demokratik idarəçilik prinsiplərini də təsbit etdi.

Bu sənəd Azərbaycanın gələcək dövlətçilik konsepsiyasının siyasi və hüquqi əsasını formalaşdırdı. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti mövcud olduğu qısa müddətdə dövlət quruculuğu istiqamətində mühüm addımlar atdı. Milli ordu formalaşdırıldı, dövlət bayrağı qəbul edildi, vətəndaşlıq institutu təsis olundu, təhsil və məhkəmə-hüquq sistemində mühüm islahatlar həyata keçirildi. 1919-cu ildə Bakı Dövlət Universitetinin yaradılması isə milli kadr hazırlığı və intellektual inkişaf baxımından strateji əhəmiyyət daşıyan qərar idi. Cümhuriyyət hökumətinin əsas prioritetlərindən biri də Azərbaycanı beynəlxalq aləmdə tanıtmaq idi. Paris Sülh Konfransında iştirak və aparıcı dövlətlərlə diplomatik əlaqələrin qurulması istiqamətində görülən işlər nəticəsində Azərbaycan beynəlxalq hüququn subyekti kimi tanındı. Bu amil 1920-ci il bolşevik işğalından sonra belə Azərbaycanın siyasi xəritədən tam silinməsinin qarşısını alan mühüm hüquqi əsaslardan biri oldu. 1991-ci ildə Azərbaycan yenidən dövlət müstəqilliyini bərpa etsə də, ölkə ağır siyasi, iqtisadi və hərbi böhranla üz-üzə qalmışdı. Ermənistanın hərbi təcavüzü, daxili qarşıdurmalar və idarəetmə böhranı dövlət müstəqilliyini ciddi təhlükə altına salmışdı.

Belə mürəkkəb şəraitdə xalqın təkidli tələbi ilə hakimiyyətə qayıdan Ümummilli Lider Heydər Əliyev Azərbaycan dövlətçiliyinin xilaskarı oldu. Onun siyasi iradəsi və uzaqgörən strategiyası nəticəsində ölkədə ictimai-siyasi sabitlik bərpa edildi, dövlət institutları möhkəmləndirildi, hüquqi dövlət quruculuğunun əsası yaradıldı və Azərbaycanın beynəlxalq mövqeləri gücləndirildi. Ulu Öndər Heydər Əliyevin “Müstəqilliyi qorumaq, saxlamaq onu əldə etməkdən qat-qat çətindir” fikri müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin əsas siyasi fəlsəfəsinə çevrildi. Məhz onun rəhbərliyi ilə Azərbaycan öz geosiyasi və iqtisadi potensialını reallaşdırmağa başladı. 1990-cı il noyabrın 17-də Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ali Məclisində üçrəngli bayrağın dövlət bayrağı kimi qaldırılması isə müstəqilliyə gedən yolun siyasi başlanğıcı oldu. Bu addım sovet sisteminin mövcud olduğu bir dövrdə milli iradənin və dövlətçilik əzminin nümayişi idi. Bu gün Prezident cənab İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin əsasını qoyduğu dövlətçilik ənənələri daha da gücləndirilir. Müasir Azərbaycan siyasi sabitliyi, iqtisadi inkişafı, güclü ordusu və müstəqil xarici siyasəti ilə regionun aparıcı dövlətinə çevrilib. Cənab Prezidentin həyata keçirdiyi ardıcıl siyasət nəticəsində Azərbaycan yalnız iqtisadi baxımdan deyil, həm də diplomatik və geosiyasi müstəvidə mühüm güc mərkəzi kimi mövqeyini möhkəmləndirib. Enerji təhlükəsizliyi, beynəlxalq nəqliyyat layihələri, regional əməkdaşlıq platformaları və çoxşaxəli diplomatik siyasət Azərbaycanın beynəlxalq nüfuzunu əhəmiyyətli dərəcədə artırıb. Azərbaycanın 2020-ci ildə Vətən müharibəsində qazandığı tarixi Zəfər isə müasir dövlətçilik tariximizin ən mühüm hadisələrindən biri oldu. Prezident cənab İlham Əliyevin Müzəffər Ali Baş Komandan kimi rəhbərliyi ilə Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyi tam təmin edildi. Bu qələbə həm də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yarımçıq qalmış milli dövlətçilik missiyasının tamamlanması kimi qiymətləndirilir. Bu gün üçrəngli Azərbaycan bayrağının Şuşada, Qubadlıda, Xankəndidə, Laçında, Kəlbəcərdə və digər azad edilmiş torpaqlarda dalğalanması dövlətçilik tariximizin ən böyük siyasi və mənəvi nailiyyətlərindən biridir. Prezident cənab İlham Əliyevin qeyd etdiyi kimi, müstəqillik yalnız siyasi status deyil, həm də milli iradə, güclü dövlət və qalib xalq deməkdir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə əsası qoyulan balanslaşdırılmış xarici siyasət ənənəsi bu gün də uğurla davam etdirilir. Azərbaycan həm türk dünyasında, həm İslam aləmində, həm də beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində fəal və etibarlı tərəfdaş kimi çıxış edir. Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində əməkdaşlığın güclənməsi, Azərbaycanın Qoşulmama Hərəkatına uğurlu sədrliyi, COP29-a ev sahibliyi və qlobal enerji təhlükəsizliyində oynadığı rol ölkəmizin beynəlxalq mövqelərinin gücləndiyini göstərir. Müasir Azərbaycanın uğurları bir daha sübut edir ki, 1918-ci ildə əsası qoyulan dövlətçilik ideyası yaşayır və inkişaf edir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin siyasi irsi bu gün müstəqil, güclü və qalib Azərbaycanın timsalında yeni mərhələyə qədəm qoyub. 2021-ci ildə qəbul edilən “Müstəqillik günü haqqında” Qanunla 28 May tarixinin Müstəqillik Günü kimi təsbit olunması dövlətçilik tariximizə verilən yüksək siyasi qiymətin ifadəsidir. Bu qərar Azərbaycanın məhz 1918-ci ildə yaradılmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hüquqi və siyasi varisi olduğunu bir daha təsdiqlədi. Bu gün Azərbaycan xalqı Müstəqillik Gününü artıq fərqli tarixi şəraitdə ərazi bütövlüyünü təmin etmiş, regional liderə çevrilmiş və beynəlxalq nüfuzu artmış qalib dövlət kimi qeyd edir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurucuları tərəfindən əsası qoyulan milli dövlətçilik ideyası bu gün cənab Prezidentin rəhbərliyi ilə daha da güclənir. Müasir Azərbaycan həm siyasi, həm iqtisadi, həm də diplomatik müstəvidə müstəqilliyini qorumağa və möhkəmləndirməyə qadir güclü dövlətdir.

27.05.2026

Muradova Elnarə Müzəffər qızı

Azərbaycan xalqı ötən əsrin əvvəlində müstəqil respublika qurmuş, 1991-ci ildə isə Azərbaycan Respublikası Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin varisi kimi öz müstəqilliyini bərpa etmişdir. Beləliklə, “Müstəqillik Günü haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun layihəsində 1918-ci ildə İstiqlal Bəyannaməsinin qəbul olunduğu 28 may Azərbaycan Respublikasında müstəqillik günü, 1991-ci ildə “Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi haqqında” Konstitusiya Aktının qəbul olunduğu 18 oktyabr isə müstəqilliyin bərpası günü hesab olunması nəzərdə tutulur.
Xalqların və millətlərin taleyində, formalaşmasında, dünyadakı yerinin müəyyənləşdirilməsində tarixi şəxsiyyətlərin, dahi siyasətçilərin və müdrik dövlət başçılarının müstəsna rolu danılmazdır. Bəşəriyyətin yetirdiyi Heydər Əliyev kimi nadir dühalar isə özləri bütöv bir salnamə, tarix yaratmağa qadir olurlar. Ulu öndərin Azərbaycanın müdrik rəhbəri kimi çoxşaxəli fəaliyyəti, vətən və xalq qarşısındakı ölçüyəgəlməz misilsiz xidmətləri dahi şəxsiyyətlərin tarixin gedişində həlledici rol oynadıqlarını əyani şəkildə təsdiqləyən ən dəyərli nümunələrdəndir.

XX-XXI əsrlərin qovuşuğunda Azərbaycanın demokratik və bəşəri dəyərlərə sadiq müstəqil bir dövlət kimi formalaşması Ümummilli lider Heydər Əliyevin 1993-cü ilin iyununda xalqın təkidli tələbi ilə hakimiyyətə qayıdışının nəticəsi, titanik siyasi fəaliyyətinin bəhrəsidir. Ulu öndər Azərbaycanın müstəqilliyinin möhkəmləndirilməsini, xalqın birliyinin təmin olunmasını, ictimai-siyasi sabitlik və iqtisadi dirçəliş üçün zəmin yaradılmasını özünün dövlətçilik strategiyasının əsas istiqamətləri kimi müəyyənləşdirdi.

Azadlıq, müstəqillik həm ayrıca bir vətəndaş üçün, həm də bütöv xalqlar, millətlər üçün ən müqəddəs, ən şirin nemətdir. Biz azadlığımızın, müstəqilliyimizin yolunu illərlə gözləmişik, mübarizə aparmışıq, bu yolda minlərlə şəhid vermişik. Azadlığı, müstəqilliyi əldə etmək nə qədər çətindirsə onu qoruyub saxlamaq bir o qədər mürəkkəb və ağır məsələdir. Qüdrətli və möhkəm dövlət olmadan azadlıq və müstəqillik də yoxdur.

Bu il 108-ci ildönümünü qeyd etdiyimiz Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti xalqımızın zəngin dövlətçilik tarixində bənzərsiz bir mərhələ, milli qürur mənbəyimiz və müasir suverenliyimizin fundamental hüquqi bünövrəsi olmuşdur. I Dünya müharibəsinin başa çatması, çar Rusiyasının süqutu, yerində dünyanın ilk sosialist dövlətinin yaranması, regional xaosun hökm sürməsi kimi hadisələrlə səciyyələnən mürəkkəb geosiyasi şəraitdə Cümhuriyyəti yaradan dövlət xadimlərimiz – M.Ə.Rəsulzadə, F.X.Xoyski, N.Yusifbəyli, Ə.Topçubaşov və b. o dövr üçün müasir dövlət aparatını formalaşdırdılar. 1918-ci il mayın 28-də Tiflisdə qəbul edilən İstiqlal Bəyannaməsi xalqın suverenliyini, vətəndaşların siyasi və mülki hüquqlarını təsbit edən milli dövlətçiliyimizin ilk rəsmi hüquqi-konstitusional akt idi. Həmin il dekabrın 7-də fəaliyyətə başlayan, azərbaycanlılarla yanaşı, bütün milli azlıqlara və siyasi partiyaların nümayəndələrinə yer ayrılan Azərbaycan Parlamenti tam demokratik əsaslarla formalaşmışdı. Xalq Cümhuriyyəti irqindən, dinindən, sinfindən və cinsindən asılı olmayaraq bütün vətəndaşlara bərabər hüquqlar tanıdı. ABŞ, Fransa və İtaliya kimi bir çox Qərb dövlətlərindən xeyli əvvəl qadınlara seçki hüququ verildi.

Cümhuriyyət fəaliyyəti dövründə gələcək milli intellektual mülki cəmiyyətin və milli təhlükəsizliyin əsas rəmzlərini təsbit etdi. 1918-ci il iyunun 26-da ilk müntəzəm hərbi hissə – Əlahiddə Azərbaycan Korpusu yaradıldı, noyabrın 9-da isə dövlətimizin bu gün də fəxrlə dalğalanan üçrəngli bayrağı qəbul edildi. Azərbaycan dili rəsmi dövlət dili elan edildi, məktəblərin milliləşdirilməsinə başlanıldı. 1919-cu ildə Şərqin ilk müasir tipli ali təhsil ocağı olan Bakı Dövlət Universiteti təsis edildi. Yüzlərlə azərbaycanlı gənc dövlət təqaüdü ilə Avropanın aparıcı universitetlərinə təhsil almağa göndərildi. Əlimərdan bəy Topçubaşovun rəhbərlik etdiyi nümayəndə heyəti ilə böyük çətinliklərlə Paris Sülh Konfransına qatılan Cümhuriyyət xadimləri yalnız daxildə deyil, xarici siyasətdə də proaktiv fəaliyyət göstərdilər. Gərgin diplomatik səylərin məntiqi nəticəsi olaraq 1920-ci il yanvarın 11-də Paris Sülh Konfransının Ali Şurası Azərbaycanın müstəqilliyini de-fakto tanıdı. Qısa müddətdə Bakıda ondan çox xarici dövlətin rəsmi nümayəndəliyi və konsulluğu fəaliyyətə başladı.

Lakin mövcud gərgin beynəlxalq və ağır regional reallıqlar şəraitində bu dəfə sovet Rusiyasının imperiya ambisiyaları və onun təhriki ilə daxili bolşevik təxribatları Cümhuriyyətin süqutunu yaxınlaşdırdı. 1920-ci il aprelin 27-dən 28-ə keçən gecə XI Qırmızı Ordunun hərbi müdaxiləsi və Bakını işğal etməsi ilə Xalq Cümhuriyyəti süqut etsə də, xalqın şüurundan müstəqillik fəlsəfəsi silinmədi. 1991-ci ildə Azərbaycan öz müstəqilliyini yenidən bərpa edərkən özünü Azərbaycan SSR-in deyil, məhz Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hüquqi varisi elan etdi və bu gün dövlət himnimiz, gerbimiz və bayrağımız Cümhuriyyətdən miras qalmış müqəddəs rəmzlərdir.

XX əsrin sonunda keçmiş SSRİ-nin tənəzzülü və süqutu mərhələsində Azərbaycanda Cümhuriyyət dəyərlərinin bərpası prosesi Naxçıvandan başladı. 1990-cı il iyulun 22-də xalqımızın dahi oğlu, görkəmli dövlət xadimi Heydər Əliyevin Naxçıvana və böyük siyasətə qayıdışı muxtar respublikadan başlanan milli dirçəliş prosesinin bütün Azərbaycan siyasi mühitində aparıcı qüvvəyə çevrilməsinə, milli dövlətçiliyin bərpası istiqamətində qəti addımların atılması ilə müşayiət olunmağa başlamışdı. Həmin il noyabrın 17-də Naxçıvanda yeni seçilmiş parlamentin ilk sessiyasının birinci iclasında o zaman muxtar respublika parlamentinə seçilmiş Ümummilli Lider Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin üçrəngli bayrağı muxtar respublikanın dövlət bayrağı kimi qəbul edildi, Azərbaycan parlamenti qarşısında Azərbaycanın dövlət rəmzləri haqqında məsələyə baxması, yeni milli dövlət rəmzlərinin – bayrağın, gerbin, himnin qəbul olunması məsələsi qaldırıldı.

Bundan yalnız 9 ay sonra, keçmiş sovetlər ittifaqına daxil olan respublikalarda mərkəzdənqaçma, müstəqilliyə qovuşmaq istəyi qarşısıalınmaz həddə çatdıqda, 1991-ci il avqustun 30-da Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin növbədənkənar sessiyasında Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyini bərpa etmək haqqında Bəyannamə qəbul edildi. Həmin ilin oktyabr ayının 18-də isə Heydər Əliyevin cəsarətlə başladığı müstəqillik mübarizəsindən təxminən 11 ay sonra Ali Sovet “Azərbaycan Respublikasının Müstəqilliyi haqqında Konstitusiya Aktı”nı qəbul etdi.

Yalnız Ulu Öndər Heydər Əliyevin ölkə rəhbərliyinə qayıdışından sonra müstəqil dövlətçilik konsepsiyasına, iqtisadiyyatın dirçəlişi strategiyasına və azərbaycançılıq ideologiyasının əsaslarına uyğun olaraq demokratik, hüquqi dövlətə keçid yoluna qədəm qoyuldu. Məhz böyük lider öz dühası ilə Azərbaycan tarixinin yeni mərhələsində cəmiyyəti səfərbər edərək müstəqil siyasi, iqtisadi və sosial-mədəni kursun gerçəkləşməsinə nail oldu. İlk növbədə, hakimiyyət böhranı aradan qaldırıldı, separatçı qüvvələr zərərsizləşdirildi, vətəndaş müharibəsi təhlükəsinin qarşısı alındı. Azərbaycanın dövlətçiliyinə, müstəqilliyinə və ərazi bütövlüyünə qəsdlər hazırlayan cinayətkar dəstələr cəmiyyətdən təcrid edildi, nizami silahlı qüvvələr yaradıldı. Heydər Əliyevin uzaqgörənliyi ilə mütərəqqi dövlət quruculuğuna start verildi, dövlətçiliyin başlıca prinsipləri formalaşdırıldı, vətəndaşla dövlətin qarşılıqlı mənəvi məsuliyyətinə əsaslanan sosial sabitliyin təməli qoyuldu və dövlət cəmiyyətin bütövlüyünün tam təminatçısına çevrildi, islahatlar nətisəsində dövlət idarəçiliyinin bütün sahələri dünya standartlarına uyğunlaşdırıldı.

“Müsəlman Şərqində ilk demokratik cümhuriyyətin məhz Azərbaycan torpağında yaranması xalqımızın o dövrdə və o illər ərəfəsində – XIX əsrin sonunda və XX əsrin əvvəllərində milli müstəqillik, azadlıq duyğuları ilə yaşaması ilə bağlıdır. O illərdə xalqımızın qabaqcıl şəxsiyyətləri, mütəfəkkir adamları, ziyalıları xalqımızda milli azadlıq, milli müstəqillik duyğularını gücləndirmiş, milli dirçəliş, milli oyanış əhval-ruhiyyəsi yaymış və bunların hamısı məntiqi olaraq Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranmasına gətirib çıxarmışdır”, – söyləyən Ulu Öndər Heydər Əliyev bununla Cümhuriyyətin yaranmasını təsadüfi bir tarixi hadisə və ya sadəcə geosiyasi şəraitin gətirdiyi bir nəticə deyil, XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində mütəfəkkir ziyalılarımızın apardığı maarifçilik hərəkatının nəticəsində Azərbaycan xalqının intellektual və mənəvi təkamülünün məntiqi yekunu kimi qiymətləndirirdi.

Ümummilli Liderimiz qurucusu olduğu müasir Azərbaycan Respublikası ilə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti arasında yalnız hüquqi deyil, həm də dərin bir mənəvi-siyasi bağ quraraq deyirdi: “Biz ilk Demokratik Cümhuriyyətin yaranması gününü əziz tutaraq, onu Azərbaycanın dövlət müstəqilliyi günü – Respublika Günü elan etmişik və bu, bizim milli bayramımızdır”. Sovet hakimiyyəti illərində 28 May tarixi və Cümhuriyyət qurucularının adları qadağan edilmiş, onlara “burjua millətçiləri” damğası vurulmuşdu. Cümhuriyyətin üçrəngli bayrağının ilk dəfə Naxçıvanda dövlət bayrağı kimi qəbul olunması, “Dövlət Müstəqilliyi haqqında Konstitusiya Aktı”, Heydər Əliyevin imzaladığı Prezident Fərmanı ilə 28 Mayın milli bayram kimi təsbit olunması Azərbaycanın dövlətçilik yaddaşının qorunması strategiyasının tərkib hissəsi olmaqla yanaşı, dünyaya verilən bir ismarış idi: Azərbaycan müstəqilliyi sıfırdan başlamayıb, onun respublika tarixi sovet işğalı ilə başlamayıb – daha köklü və şərəfli milli-demokratik keçmişi var.

“Müstəqilliyi qorumaq, saxlamaq o müstəqilliyi əldə etməkdən qat-qat çətin bir vəzifə idi”, – Ümummilli Liderimizin bu məşhur sözlərini onun dövlətçilik fəlsəfəsinin və siyasi realizminin kulminasiya nöqtəsi hesab etmək olar. Böyük dövlət xadimi burada bilavasitə 1993-cü ildə Azərbaycanın üzləşdiyi geosiyasi böhranın aradan qaldırılmasını nəzərdə tutsa da, Cümhuriyyətin süqutundan çıxarılan nəticə, ibrət dərslərinin təhlili də yada düşür. Belə ki, mürəkkəb geosiyasi şəraitdə Cümhuriyyəti qorumaq üçün hərbi, iqtisadi və diplomatik güc yetərli olmadı. 1991-1993-cü illərdə müasir Azərbaycan da eyni aqibəti – müstəqilliyin itirilməsi və parçalanma təhlükəsini yaşayırdı. Heydər Əliyev 1993-cü ildə hakimiyyətə qayıdaraq sübut etdi ki, müstəqilliyin daimi olması üçün güclü ordu, çevik diplomatiya, daxili sabitlik və iqtisadi müstəqillik əsas şərtdir. O, 1920-ci ilin aprel işğalının acı təcrübəsindən çıxış edərək müstəqilliyimizi əbədiyyət yoluna çıxarmağı bacardı.

Bu baxımdan, müasir mərhələdə məhz Ulu Öndər Heydər Əliyevin dövlətçilik konsepsiyası Cümhuriyyət irsinin yaşadılması və davam etdirilməsi özülündə Azərbaycanın müstəqil milli dövlət kimi inkişaf modelinin fundamental sütununu təşkil edir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən 2021-ci il oktyabrın 15-də imzalanan “Müstəqillik Günü haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə bunadək ölkəmizdə Respublika Günü kimi qeyd edilən 28 May tarixinin Müstəqillik Günü, 18 oktyabr Müstəqillik Gününün isə – Müstəqilliyin Bərpası Günü elan edilməsi milli dövlətçilik və respublika ənənələrinin ən uca zirvəyə çatdırılmasının əyani sübutu, xalqımızın intellektinin, hüquqi təfəkkürünün və sarsılmaz dövlətçilik iradəsinin rəmzidir. Ümumiyyətlə, Prezident İlham Əliyevin dövlətçilik fəaliyyəti Ulu Öndər Heydər Əliyevin dövlətçilik fəlsəfəsinin müasir geosiyasi reallıqlar və tarixi varislik kontekstində birbaşa və fundamental davamıdır.

“Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması tarixi hadisə idi. Çünki ilk dəfə olaraq müsəlman aləmində demokratik respublika yaradılmışdı. Biz haqlı olaraq fəxr edirik ki, məhz Azərbaycan xalqı müsəlman aləmində ilk demokratik respublikanın yaradılmasının müəllifi olmuşdur”, – sözləri ilə Prezident İlham Əliyev Cümhuriyyətin bəşəriyyət tarixindəki unikal yerini, onun qısamüddətli dövlətçilik fəaliyyətini və müstəqilliyin tarixi-geosiyasi kontekstini dəqiq formulə edir. Dövlət başçımız bu tezisində Cümhuriyyəti sadəcə regional bir hadisə kimi deyil, qlobal miqyaslı bir sivilizasiya sıçrayışı kimi qiymətləndirir. Bu yanaşmanın əsas fəlsəfi-siyasi aspekti özünü onda göstərir ki, Azərbaycan xalqı Qərbdə formalaşmış “respublika” və “demokratiya” institutlarını kor-koranə təqlid etməmiş, onu Şərq mədəniyyəti və mənəviyyatı ilə sintez edərək tamamilə yeni, dövrü üçün unikal bir dövlət modeli ortaya qoymuşdur. XX əsrin əvvəllərində bütün müsəlman coğrafiyası monarxiya və ya müstəmləkə idarəçiliyi altında ikən, Azərbaycanda qadınlara seçki hüququ verən, çoxpartiyalı parlament quran, selektiv yanaşmanı tamamilə rədd edərək, hamını bərabər elan edən bir sistem qurulmuşdur. Prezident bu mənada Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini xalqımızın bəşəriyyət tarixinə bəxş etdiyi böyük siyasi-mədəni töhfə və milli fəxarət mənbəyi kimi təsbit edir.

Prezident İlham Əliyev Cümhuriyyətin idarəçilik keyfiyyətini və onun zamanla məhdudlaşmayan institusional uğurlarını nəzərə alaraq vurğulayır ki, dövlətin böyüklüyü və əhəmiyyəti onun təqvim ömrü ilə deyil, gördüyü işlərin strateji miqyası ilə ölçülür: “Xalq Cümhuriyyətinin ömrü uzun olmasa da, 23 ay ərzində çox böyük işlər görə bilmişdir”. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti o zaman dövlətçiliyin genetik kodunu xalqımızın yaddaşına elə bir möhkəm təməllə yazdı ki, hətta 70 illik sovet imperiyası dövründə belə o kodları silmək mümkün olmadı.

Tarixi təcrübə göstərir ki, dövlətlərin yaranmasında milli elitanın imperiyaların dağılması və qlobal güc balansının dəyişməsi kimi tarixi fürsətlərdən necə istifadə etməsi məsələsi ön plana çıxır. İstər I Dünya müharibəsi fonunda Çar Rusiyasının çökməsindən, istərsə də 1990-cı illərin əvvəllərində SSRİ-nin süqutundan sonra bu imperiyaların qalıqları üzərində müstəqilliyi elan etmək və onu hüquqi bir müstəviyə keçirmək yalnız güclü siyasi iradə və dövlətçilik təfəkkürü ilə mümkün idi. “Bizim müstəqillik təcrübəmiz XX əsrin əvvəlində də olmuşdur. O vaxt Rusiya imperiyasının dağılması nəticəsində Azərbaycan müstəqillik əldə etdi, Azərbaycan Demokratik Respublikası yaradıldı”, – söyləyən Prezident İlham Əliyev bu fikri ilə 1918-ci il təcrübəsi ilə 1991-ci il təcrübəsi arasında birbaşa tarixi paralellik qurur. Hər iki halda Azərbaycan nəhəng imperiyaların süqutu fonunda müstəqillik əldə etmişdir. Fərq ondadır ki, XX əsrin əvvəlində geosiyasi təlatümlərə tab gətirmək mümkün olmasa da, XX əsrin sonundakı ikinci şans Heydər Əliyev dühası və Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə əbədi, dönməz və sarsılmaz bir güçlü dövlətçiliyə çevrildi.

Ulu Öndər Heydər Əliyevin və Prezident İlham Əliyevin fikirlərini vahid bir dövlətçilik doktrinası kimi birləşdirsək, ortaya belə bir tarixi-siyasi nəticə çıxır: Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti xalqımızın daxili oyanışının məhsuludur, müstəqillik kənardan gətirilməyib, XIX-XX əsr ziyalılarımızın və mülki cəmiyyətimizin yetişdirdiyi milli şüurun məntiqi nəticəsidir. Müsəlman Şərqində ilk respublikanın yaradılması Azərbaycan xalqının intellektual müəllifliyini və fərqliliyini sübut edir, Azərbaycanı sivilizasiya lideri mövqeyinə çıxarır. Cümhuriyyətlə qoyulmuş fundamental təməllər bu gün xarici siyasətdə tam suveren, daxildə rəqəmsal və innovativ inkişaf modelini tətbiq edən, ən əsası isə, 2020-ci ildəki 44 günlük Vətən müharibəsi və 2023-cü ildə bir günlük lokal antiterror əməliyyatı ilə möhtəşəm Zəfər qazanaraq ərazi bütövlüyünü və suverenliyini tam bərpa etmiş müasir Azərbaycanda özünün ən ali təcəssümünü tapmışdır. Azərbaycan Respublikası Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin zirvəsidir. Müstəqilliyi elan etmək Rusiya imperiyasının dağılması ilə yaranan tarixi fürsət idisə, bu gün onu qorumaq və tam ərazi bütövlüyü ilə gələcək nəsillərə ötürmək Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə uğurla həyata keçirilən tarixi missiyadır.

27.05.2026

Novruzova Nazəni Aslan qızı
ADPU-nun kimya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, Azərbaycan müəllimlərinin
XII qurultayının fəxri nümayəndəsi, İlin müəllimi,
"ADPU-100”, "Dəmir yumruq”, "Heydər Əliyev-99”, "Şuşa -270",
"H.Əliyev-100" media mükafatları laureatı, redaksiya heyətinin fəxri üzvü

Tarixin unudulmaz səhifələri vardır ki, xalqın taleyində dönüş nöqtəsi kimi yadda qalır. 28 may 1918-ci il Azərbaycan xalqının tarixində məhz belə bir gündür azadlıq, milli iradə və dövlətçilik ənənələrinin təntənəsidir. Həmin gün Azərbaycanın müstəqilliyi rəsmən elan olundu və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Şərqdə ilk parlamentli demokratik respublika quruldu.

Azərbaycan respublikası milli dirçəlişin və istiqlal düşüncəsinin təcəssümü idi. Cümhuriyyətin yaradılması xalqımızın yüzillərlə çəkdiyi istiqlal arzularının, milli özünüdərkin və milli mübarizənin nəticəsi idi. Cəmi 23 ay yaşamasına baxmayaraq, Azərbaycan Cümhuriyyəti dərin iz buraxdığı dövlət atributları, ordu, diplomatik əlaqələr, milli valyuta, maarif və ədalət sistemi quruldu, Azərbaycan dili rəsmi dövlət dili elan edildi.

Ulu Öndərin “Azərbaycanın müstəqilliyi əbədidir, dönməzdir, sarsılmazdır!” fikri bu gün hər bir azərbaycanlının inamla səsləndirdiyi çağırışa çevrilib. Onun rəhbərliyi ilə qəbul olunan 1995-ci il Konstitusiyası, neft strategiyası, ordu quruculuğu, təhsil və iqtisadiyyat sahəsində islahatlar – hamısı müstəqil və güclü Azərbaycanın təməlini qoydu.

Cümhuriyyətin ən mütərəqqi addımlarından biri qadınlara seçki hüququnun verilməsi idi. Bu, təkcə Azərbaycan üçün deyil, bütün Şərq dünyası üçün böyük inqilabi addım idi. Demokratik parlament formalaşdırıldı, müxtəlif siyasi qüvvələr bir arada işləyərək vətənin inkişafı üçün birgə çalışdılar.

Lakin 1920-ci ilin aprelində sovet işğalı nəticəsində bu istiqlalımıza son qoyuldu. Hərçənd ki, dövlət müstəqilliyini itirmişdi, xalqın yaddaşından azadlıq ideyası silinmədi. On illərlə içimizdə yaşayan bu azadlıq ruhu 1991-ci ildə – Azərbaycan Respublikasının müstəqilliyini bərpa etməsi ilə yenidən gerçəkləşdi.

Müsəlman Şərqində ilk demokratik respublikanın – Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurulmasından 108 il keçir. 1918-ci il mayın 28-də Azərbaycan xalqının həyatında misilsiz hadisə baş verdi, Müsəlman Şərqində ilk parlamentli respublika olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti quruldu.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti xalqımızın dövlətçilik və ictimai-siyasi fikir tarixində mühüm yer tutur. Ümummilli Liderimiz Heydər Əliyev deyirdi: “Müsəlman Şərqində ilk demokratik respublika olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ölkəmizin çoxəsrlik sosial-iqtisadi, ictimai-siyasi və mədəni inkişafının, xalqımızın milli oyanışı və dirçəlişi proseslərinin məntiqi nəticəsi kimi meydana çıxmışdır. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti xalqımızın siyasi şüur səviyyəsinin, intellektual və mədəni potensialının, yüksək istedad və qabiliyyətinin göstəricisi idi”. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti həm də bütün Şərqdə, о cümlədən Türk-İslam dünyasında ilk demokratik, hüquqi və dünyəvi dövlət nümunəsi idi. 1918-1920-ci illərdə Azərbaycanın ilk parlamenti və hökuməti, dövlət aparatı, milli ordusu təşkil edilmiş, müstəqil dövlətçilik atributları yaradılmış, Azərbaycan dili dövlət dili elan edilmişdir. Müstəqil Azərbaycan Cümhuriyyəti 23 aylıq mövcudluğu ərzində böyük nailiyyətlər və qalibiyyətlər əldə edib. Qadınlara ilk dəfə seçki hüququnun verildiyi və qadın-kişi bərabərliyini təmin edildiyi Cümhuriyyətdə milli ordu quruculuğu, Milli Bankın yaradılması və milli valyutanın tətbiqi, demokratikləşmə, azad seçkilərin təşkili istiqamətində son dərəcə mühüm addımlar atıldı. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti sübut etdi ki, Azərbaycan xalqı müstəqil yaşamağa, öz dövlətçilik ənənələrini bərpa etməyə qadirdir.

Həmin dövrdə Naxçıvan daxili və xarici maraqların toqquşduğu əraziyə çevrilmişdi. Fürsətdən istifadə edən ermənilərin işğal planları isə vəziyyəti daha da çətinləşdirmişdi. Belə bir vəziyyətdə – 1918-ci ilin noyabrında Naxçıvanda yaradılmış Araz-Türk Cümhuriyyəti Naxçıvanın Ermənistan daşnak hökuməti tərəfindən ilhaq edilməsinin qarşısını almış və tarixi Azərbaycan torpaqlarını qoruyub saxlamışdır. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinin Naxçıvanla bağlı mövqeyi və yerli sakinlərin siyasi iradəsi isə sonrakı dövrdə Azərbaycanın tərkibində Naxçıvanın muxtariyyət statusu qazanmasında mühüm rol oynamışdır.

XX əsrin əvvəllərində milli hökumətimizin keçdiyi şərəfli yol əsrin sonlarında müstəqillik üçün siyasi və tarixi əsas yaratmışdır. 1991-ci ildə müstəqilliyinin bərpasına nail olarkən müasir Azərbaycan Respublikası özünün qədim dövlətçilik ənənələrinə sadiq qaldığını göstərdi, Xalq Cümhuriyyətinin siyasi və mənəvi varisi olmaqla onun üçrəngli bayrağını, gerbini, himnini qəbul etdi. Bu tarixi varislik ənənələrinin yaşadıldığı və müstəqilliyin əsasının qoyulduğu ilk yer isə Naxçıvan olmuşdur. Görkəmli dövlət xadimi Heydər Əliyevin 1990-1993-cü illərdə muxtar respublikada yaşayıb fəaliyyət göstərməsi dövlətçiliyimizi və müstəqilliyimizi məhv olmaq təhlükəsindən xilas etmiş, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin üçrəngli bayrağı ilk dəfə Naxçıvanda qaldırılmışdır. Ölkə Prezidenti cənab İlham Əliyev həmin tarixi dövrü belə dəyərləndirmişdir: “1918-ci ildə qaldırılmış bayraq 1920-ci ildə endirildi. Ondan sonra ilk dəfə olaraq rəsmi qaydada bu bayrağı Ulu Öndər Heydər Əliyev Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin sessiyasında rəsmi dövlət bayrağı kimi qaldırmışdır və təsis etmişdir. Əslində, müstəqilliyə gedən yol bu tarixi andan başlamışdır”.

Həqiqətən də tarix göstərdi ki, Ümummilli Liderimizin 1990-1993-cü illərdə Naxçıvanda dövlət müstəqilliyimizin bərpası ilə bağlı qəbul etdiyi tarixi qərarlar Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin varisi olan müasir Azərbaycanın dövlətçilik yoludur. Ölkə Prezidenti cənab İlham Əliyev bu yolu uğurla davam etdirərək Azərbaycanı regionun lider dövlətinə, sabitliyin və inkişafın təminatçısına çevirib. Milli istiqlal tariximizin şanlı səhifəsi olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti müstəqillik tariximizdə böyük siyasi-iqtisadi, mədəni hadisələrin əsasını qoyub. Yeni qurulan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti öz üzərinə götürdüyü çətin tarixi vəzifəni şərəflə yerinə yetirib.

Ümummilli Lider Heydər Əliyevin apardığı uğurlu siyasətin nəticəsi olaraq Azərbaycan öz müstəqilliyini dünyaya sübut etmiş, istiqlaliyyətimizin daimi, əbədi olmasının əsasını yaratmışdır. Bu gün Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin varisi olan müstəqil Azərbaycan Respublikası inkişaf yolunda əmin addımlarla irəliləyir. Hazırda Azərbaycan dünya miqyasında dayanıqlı inkişafa və möhkəm ictimai-siyasi sabitliyə malik olan ölkə kimi tanınır. Müstəqilliyimiz möhkəmləndirilib, sosial-iqtisadi inkişaf təmin edilib, güclü ordu yaradılıb. 44 günlük Vətən müharibəsində torpaqlarımızın işğaldan azad olunması bunu bir daha təsdiqdir. Bu gün Azərbaycan iqtisadi, siyasi, hərbi gücünə görə artıq regionda lider mövqe tutub, müstəqilliyimizin verdiyi bəhrələr sayəsində ölkəmiz dünyada söz sahibi olan qüdrətli respublika kimi nüfuz qazanıb.

Ümummilli Liderimiz Heydər Əliyevin qurub-yaratdığı, müstəqilliyə qovuşdurduğu Azərbaycan Respublikası indi Prezident cənab İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə sürətlə inkişaf edir, qarşıya qoyulan hədəflərə doğru inamla irəliləyir, ümumbəşəri dəyərlərə əsaslanaraq mütərəqqi inkişaf kursu seçməklə demokratikləşmə, insan hüquq və azadlıqlarının təminatı sahəsində ciddi nailiyyətlərə imza atır. Bu gün güclü ordusu, güclü iqtisadiyyatı və ən əsası, güclü lideri olan Azərbaycan öz müstəqilliyinin böyük qürur və fəxarət hissi ilə qeyd edir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin mənəvi varisi olan müasir Azərbaycanın bundan sonrakı gələcəyi isə daha parlaqdır. Ulu Öndərimizin müəyyənləşdirdiyi siyasi xəttin ölkə Prezidenti cənab İlham Əliyev tərəfindən qətiyyətlə davam etdirilməsi nəticəsində qazanılan uğurlar, ölkəmizin inkişaf etməkdə olan ölkələr sırasında inamla irəliləməsi bir daha sübut edir ki, dahi şəxsiyyət Heydər Əliyevin dediyi kimi “Azərbaycanın müstəqilliyi əbədi, daimi və dönməzdir!”

Bu gün, 28 May – Respublika Günündə biz təkcə Cümhuriyyət qurucularını deyil, həm də Azərbaycanın müstəqilliyini qoruyub yaşadan, onu dünya arenasında tanıdan və əbədi edən Ulu Öndər Heydər Əliyevi böyük hörmət və minnətlə anırıq.

28 May – sadəcə bir tarix deyil. Bu, milli kimliyimizin, milli şüurumuzun və azadlıq uğrunda apardığımız mübarizənin simvoludur. Bu gün biz Cümhuriyyətin ideyalarını yaşadır, onları gələcək nəsillərə ötürürük. Müasir, qüdrətli və müstəqil Azərbaycan dövləti həmin şanlı yolun davamçısıdır.

Bu gün, 28 mayda, bir daha qürur hissi ilə deyirik:

Yaşasın müstəqil Azərbaycan Respublikası!

27.05.2026

Səmədova Könül İbrahim qızı

Ulu Öndər Heydər Əliyev: “Müsəlman Şərqində ilk demokratik cümhuriyyətin məhz Azərbaycan torpağında yaranması xalqımızın o dövrdə və o illər ərəfəsində – XIX əsrin sonunda və XX əsrin əvvəllərində milli müstəqillik, azadlıq duyğuları ilə yaşaması ilə bağlıdır. O illərdə xalqımızın qabaqcıl şəxsiyyətləri, mütəfəkkir adamları, ziyalıları xalqımızda milli azadlıq, milli müstəqillik duyğularını gücləndirmiş, milli dirçəliş, milli oyanış əhval-ruhiyyəsi yaymış və bunların hamısı məntiqi olaraq Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranmasına gətirib çıxarmışdır.”

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev: “Müstəqilliyimizin qorunması, möhkəmlənməsi ən vacib məsələlərdən biridir. 1918-ci ildə qurulmuş Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti cəmi 23 ay yaşadı. Müstəqil Azərbaycan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin varisidir və onların niyyətlərini biz həyatda təmin etdik, həyata keçirdik. Əminəm ki, müstəqillik yolunda bizim inkişafımız davamlı olacaq, uğurlu olacaq və Azərbaycanın dövlət müstəqilliyi əbədi olacaq!”

Şərqdə və müsəlman aləmində ilk demokratik dövlət quruluşunu yaratmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti istiqlaliyyətimizi elan edərək, xalqımızın müstəqillik əzmini nümayiş etdirmişdir. 1918-ci il mayın 28-də Azərbaycan xalqı özünün və Şərqin ilk demokratik, hüquqi, dünyəvi parlament respublikasını yaradıb.”

1918-ci il mayın 28-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Milli Şurası İstiqlal Bəyannaməsini imzalamaqla Azərbaycanın müstəqilliyini dünyaya bəyan etmiş, xalqımızın çoxəsrlik dövlətçilik ənənələrini davam etdirmişdir. Müstəqil, azad, demokratik respublika qurmaq məqsədini qarşıya qoyan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti öz müqəddəratını təyin etməyə qadir olduğunu nümayiş etdirdi.

Cəmi 23 ay mövcud olmuş Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti müsəlman Şərqində demokratiya ənənələrinin formalaşmasına əhəmiyyətli təsir göstərmişdir. Qısa dövr ərzində Azərbaycanın ilk parlamenti, hökuməti yaradılmış, dövlət atributları təsis olunmuş, dövlət quruculuğu sahəsində mühüm tədbirlər həyata keçirilmiş, Cümhuriyyətin beynəlxalq münasibətlər sistemində tanınması, diplomatik müstəvidə milli maraqların qorunması istiqamətində mühüm addımlar atılmışdır. Yeni fəaliyyətə başlamış parlamentin qəbul etdiyi qanunlar milli müstəqilliyin möhkəmləndirilməsində, ölkədə siyasi, iqtisadi və mədəni inkişafın təmin olunmasında, Azərbaycan vətəndaşlığı institutunun təsis edilməsində, milli ordunun yaradılmasında, habelə demokratik prinsiplərin təsbit edilməsində əsaslı rol oynamışdır.

Mövcudluğunun ilk günlərindən xalq hakimiyyəti və insanların bərabərliyi prinsiplərinə əsaslanan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti bütün ölkə vətəndaşlarına eyni hüquqlar verərək irqi, milli, dini, sinfi bərabərsizliyi ortadan qaldırdı. Dövlət bayrağı, Azərbaycan vətəndaşlığı təsis olunmuşdur. Milli ordu qurulmuş və Qafqaz İslam Ordusu ilə birlikdə Bakı işğalçılardan azad edilmişdir. Qısa müddət ərzində olduqca mütərəqqi sayılan müddəaları özündə əks etdirən çoxsaylı qanunlar qəbul olunmuşdur.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökumətinin xarici siyasətinin başlıca məqsədi yeni yaradılmış dövləti dünyaya tanıtmaq idi. Milli hökumətin qarşısında dayanan əsas vəzifələrdən biri Paris Sülh Konfransında, dünyanın siyasi nizamının yenidən quruluş aldığı bir zamanda müttəfiq dövlətlər tərəfindən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin tanınmasını, habelə dünyanın aparıcı dövlətləri ilə diplomatik əlaqələrin yaradılmasını təmin etmək idi. Buna görə də ilk növbədə, Avropanın bir sıra ölkələrinə yeni bir dövlətin qurulması barədə rəsmi məlumat göndərildi. Dünya birliyi tərəfindən tanınan Xalq Cümhuriyyətinin fəaliyyəti sayəsində ölkəmizin beynəlxalq hüququn subyekti olması 1920-ci ilin aprel ayında bolşevik işğalından sonra Azərbaycanın bir dövlət kimi dünyanın siyasi xəritəsindən silinməsinin qarşısını aldı.

Avropanın demokratik dəyərləri ilə Şərq mədəniyyətinin xüsusiyyətlərini özündə birləşdirən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti xalqımızın milli və siyasi şüurunun, yüksək mədəniyyətinin nəticəsi idi. Müstəqil, azad, demokratik respublika qurmaq məqsədini qarşıya qoyan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti xalqın milli mənlik şüurunu özünə qaytardı, onun öz müqəddəratını təyin etməyə qadir olduğunu nümayiş etdirdi.

1918-ci ilin avqustunda “Xalq maarifinin, məktəblərin milliləşdirilməsi haqqında” qərarla tədris müəssisələrində təhsilin ana dilində aparılmasına başlandı. 1919-cu ilin sentyabrında Xalq Cümhuriyyəti Parlamenti tərəfindən Bakı şəhərində universitet açmaq haqqında qanun qəbul edildi. Bakı Dövlət Universitetinin Nizamnaməsinin qəbul edilməsi və onun fəaliyyətə başlaması milli və peşəkar kadrların hazırlanması istiqamətində atılmış mühüm addım idi. Xalq Cümhuriyyətinin dövründə universitet ilə yanaşı, digər ali və orta təhsil müəssisələrinin, habelə mədəniyyət ocaqlarının açılması üçün hazırlıqlar görülmüşdür. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökumət quruculuğunda ədliyyə sahəsinə xüsusi önəm verib və məhz 1918-ci il mayın 28-də – Cümhuriyyətin yarandığı gün Ədliyyə Nazirliyi də təsis edilib. Eyni zamanda, ədliyyə orqanları və məhkəmələrin fəaliyyətini tənzimləyən bir sıra qərarlar qəbul olunub. Belə ki, 1918-ci il noyabrın 14-də Azərbaycan Məhkəmə Palatasının Əsasnaməsi, noyabrın 22-də isə Ədliyyə Nazirliyinin Əsasnaməsi təsdiq edilib.

1991-ci il oktyabrın 18-də qəbul olunmuş “Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi haqqında” Konstitusiya Aktına əsasən Azərbaycan Respublikasının Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin varisi olduğu təsbit edilmişdir.

Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi iradəsi və fədakarlığı sayəsində XX əsrin sonlarında müstəqilliyinə yenidən qovuşan Azərbaycan suverenliyini qoruyub saxlamağı bacardı. Çətin siyasi-iqtisadi dövrdə hakimiyyətə qayıdan Ulu Öndər Heydər Əliyev Azərbaycan dövlətçiliyinin qorunması üçün qətiyyətli tədbirlər gördü, ölkədə davamlı ictimai-siyasi sabitliyi bərqərar etdi. Müstəqilliyin əldə edilməsi mürəkkəb bir proses olsa da onu qoruyub saxlamaq daha çətin, məsuliyyətli bir işdir. Həmin dövrdə Ermənistanın Azərbaycan torpaqlarına təcavüzü bir tərəfdən, daxili münaqişələr digər tərəfdən ölkəni çətin bir vəziyyətə salmışdı. Məhz belə bir şəraitdə xalqın təkidi ilə hakimiyyətə gələn Ulu Öndər dövlətimizin və dövlətçiliyimizin xilaskarı oldu. Ulu Öndər Heydər Əliyevin respublikada uğurla gerçəkləşdirdiyi siyasət xalqımızın tarixi-mədəni yaddaşını özünə qaytararaq milli mənlik şüurunu inkişaf etdirdi, azərbaycançılıq məfkurəsi işığında müstəqillik arzularının güclənməsi və yaxın gələcəkdə yenidən həqiqətə çevrilməsinə zəmin yaratdı.

2021-ci il 15 oktyabr tarixində “Müstəqillik günü haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu qəbul olmuşdur. Sözügedən Qanunla 28 May Müstəqillik Günü, oktyabrın 18-i isə Müstəqilliyin Bərpası Günü elan edilmişdir. 28 may tarixinin Müstəqillik Günü, 18 oktyabr tarixinin isə Müstəqilliyin Bərpası Günü kimi təsbit olunması Azərbaycanın dövlət suverenliyinin məhz 1918-ci ildə bərqərar olunması faktına əsaslanır. Bu, ərazi bütövlüyünü bərpa etmiş müasir Azərbaycanın 1918-ci ildə qurulmuş Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin tamhüquqlu varisi olduğunu göstərir.

Bu gün müstəqil Azərbaycan möhtərəm Prezidentimiz cənab İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə tarixinin ən güclü və qüdrətli dövrünü yaşayır. Azərbaycan Respublikasında demokratik, hüquqi, dünyəvi dövlət, vətəndaş cəmiyyəti quruculuğu prosesi, siyasi, iqtisadi və sosial islahatlar uğurla həyata keçirilir, ölkə iqtisadiyyatı dönmədən inkişaf etdirilir, əhalinin sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi üçün əsaslı tədbirlər görülür.

Ötən illər ərzində atılmış hər bir addım və qəbul olunmuş hər bir qərar doğma Azərbaycan torpaqlarının işğaldan azad olunmasına xidmət edib. Prezident İlham Əliyevin Müzəffər Ali Baş Komandan kimi gərgin əməyinin nəticəsində Azərbaycan ərazi bütövlüyünə qovuşdu, xalqımız dünyada mübariz, döyüşkən və müzəffər xalq kimi tanınıldı. Bütün istiqamətlərdə qazanılan uğurların, əldə edilən nailiyyətlərin bir hədəfi var idi – işğal altında olan torpaqlarımızın düşməndən azad edilməsi və Azərbaycanın bütün sərhədləri boyunca bayrağımızın dalğalanması.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yadigarı kimi Azərbaycan Bayrağının bu gün artıq işğaldan azad olunmuş ərazilərdə dalğalanması Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin gələcək nəsillərə unudulmaz dövlətçilik əmanətidir.

27.05.2026

Sultanova Gülşən Abdul qızı

Hər bir xalqın tarixində onun milli kimliyini, azadlıq arzularını və dövlətçilik ənənələrini özündə əks etdirən əlamətdar günlər vardır. Azərbaycan xalqı üçün belə müqəddəs və qürurverici tarixlərdən biri 28 May – Müstəqillik Günüdür. 1918-ci il mayın 28-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin elan olunması ilə müsəlman Şərqində ilk demokratik və parlamentli respublikanın əsası qoyuldu. Bu tarixi hadisə həm xalqımızın azad və müstəqil yaşamaq iradəsinin təntənəsi oldu, həm də dünya siyasi tarixində mühüm yer tutan demokratik dövlətçilik nümunəsi kimi yadda qaldı. Mövcud olduğu qısa müddət ərzində milli özünüdərkin formalaşmasına, dövlətçilik ənənələrinin möhkəmlənməsinə və müstəqil Azərbaycanın gələcək inkişaf istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsinə mühüm töhfələr verən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti bu gün də müasir dövlətimizin ideoloji və siyasi dayaqlarından biri hesab olunur.

1918-ci il mayın 28-də yaradılmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması Azərbaycan xalqının çoxəsrlik dövlətçilik tarixində ən mühüm hadisələrdən biri kimi yadda qalmışdır. Həmin gün xalqımız yalnız öz müstəqilliyini elan etmədi, eyni zamanda bütün Şərqdə və müsəlman dünyasında ilk demokratik, hüquqi və dünyəvi parlament respublikasını quraraq tarixə yeni səhifə yazdı. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti xalqın azadlıq arzularının, milli oyanış ruhunun və müstəqillik əzminin təcəssümü oldu. İstiqlal Bəyannaməsinin qəbul edilməsi Azərbaycan xalqının öz müqəddəratını təyin etməyə qadir olduğunu bütün dünyaya nümayiş etdirdi. Bu tarixi addım milli dövlətçilik ənənələrinin daha da möhkəmlənməsinə səbəb oldu.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti cəmi 23 ay fəaliyyət göstərməsinə baxmayaraq, bu qısa müddətdə mühüm dövlət quruculuğu işləri həyata keçirdi. İlk parlament və hökumət yaradıldı, dövlət atributları təsis edildi, milli ordu formalaşdırıldı, dövlət bayrağı qəbul olundu və Azərbaycan vətəndaşlığı institutu yaradıldı. Dövlətin idarə olunmasında demokratik prinsiplərə üstünlük verilməsi ölkədə hüquqi dövlət quruculuğunun əsasını qoydu. Parlament tərəfindən qəbul edilən qanunlar milli maraqların qorunmasına, iqtisadi və mədəni inkişafın təmin edilməsinə xidmət etdi. Bu dövrdə qəbul olunan qərarlar Azərbaycanın gələcək inkişafı üçün mühüm hüquqi baza yaratdı.

Cümhuriyyətin əsas uğurlarından biri təhsil və maarif sahəsində görülən işlər idi. 1918-ci ildə məktəblərin milliləşdirilməsi haqqında qərarın qəbul olunması təhsilin ana dilində aparılmasına imkan yaratdı. 1919-cu ildə Bakı Dövlət Universitetinin yaradılması isə milli kadr hazırlığında mühüm mərhələ oldu. Təhsil və elm sahəsinə göstərilən diqqət xalqın maariflənməsinə və milli düşüncənin inkişafına böyük təsir göstərdi. Bununla yanaşı, mədəniyyət müəssisələrinin yaradılması istiqamətində də mühüm addımlar atıldı. Bu siyasət Azərbaycan xalqının milli kimliyinin qorunmasına və inkişafına xidmət edirdi.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti beynəlxalq münasibətlər sistemində də fəal siyasət həyata keçirirdi. Yeni yaradılmış dövlətin əsas məqsədlərindən biri beynəlxalq aləmdə tanınmaq və aparıcı dövlətlərlə diplomatik əlaqələr qurmaq idi. Bu məqsədlə Paris Sülh Konfransında Azərbaycan nümayəndə heyəti iştirak etdi və ölkənin müstəqilliyinin tanınmasına nail olmağa çalışdı. Bir sıra Avropa dövlətlərinə rəsmi məlumatlar göndərildi və diplomatik münasibətlərin qurulması istiqamətində mühüm addımlar atıldı. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin dünya birliyi tərəfindən tanınması ölkəmizin beynəlxalq hüququn subyekti kimi qəbul edilməsinə şərait yaratdı.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti xalqın milli mənlik şüurunun formalaşmasında da əhəmiyyətli rol oynadı. Demokratik dəyərlərlə Şərq mədəniyyətinin vəhdətini özündə birləşdirən bu dövlət xalqın azad yaşamaq iradəsini daha da gücləndirdi. Xalq hakimiyyəti və vətəndaş bərabərliyi prinsipləri cəmiyyətin inkişafında mühüm rol oynadı. Bütün vətəndaşlara milli, dini və irqi mənsubiyyətindən asılı olmayaraq eyni hüquqlar verilməsi demokratik dövlət quruculuğunun əsas göstəricilərindən biri idi. Azərbaycan xalqı ilk dəfə olaraq müstəqil dövlət qurmaq təcrübəsini məhz bu dövrdə yaşadı.

1920-ci ilin aprelində bolşevik işğalı nəticəsində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin fəaliyyəti dayandırıldı. Lakin cümhuriyyətin yaratdığı dövlətçilik ənənələri xalqın yaddaşında yaşayaraq gələcək müstəqillik ideyasının əsasını təşkil etdi. Sovet hakimiyyəti dövründə belə Azərbaycan xalqı azadlıq arzularını itirmədi. Milli istiqlal düşüncəsi ziyalıların və vətənpərvər insanların fəaliyyətində yaşamaqda davam etdi. Bu ideyalar sonradan Azərbaycanın yenidən müstəqillik qazanmasına zəmin yaratdı.

1991-ci il oktyabrın 18-də qəbul edilmiş Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi haqqında Konstitusiya Aktı Azərbaycan Respublikasının müstəqilliyini bərpa etdi və müasir Azərbaycanın Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin varisi olduğu rəsmən təsbit edildi. Bu sənəd xalqımızın tarixi dövlətçilik ənənələrinə sadiqliyini nümayiş etdirdi. Azərbaycan xalqı bir daha sübut etdi ki, azadlıq və müstəqillik onun milli kimliyinin ayrılmaz hissəsidir. Müstəqillik Aktı ölkənin gələcək inkişaf istiqamətlərini müəyyənləşdirdi və müstəqil dövlət quruculuğunun hüquqi əsasını formalaşdırdı.

XX əsrin sonlarında ölkədə yaranmış mürəkkəb siyasi vəziyyətdə Ulu Öndər Heydər Əliyev Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin qorunmasında tarixi rol oynadı. Onun uzaqgörən siyasəti nəticəsində ölkədə ictimai-siyasi sabitlik təmin olundu, dövlət institutları möhkəmləndirildi və Azərbaycanın beynəlxalq nüfuzu artdı. Ulu Öndər müstəqilliyin qorunmasının onu əldə etməkdən daha çətin olduğunu bildirərək dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsi üçün qətiyyətli addımlar atdı. Məhz onun təşəbbüsü ilə üçrəngli bayraq Naxçıvanda yenidən dövlət bayrağı kimi qəbul edildi. Bu addım xalqın azadlıq iradəsinin simvoluna çevrildi.

Ulu Öndərin siyasi kursu bu gün Prezident İlham Əliyev tərəfindən uğurla davam etdirilir. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan regionun ən güclü dövlətlərindən birinə çevrilmişdir. Dövlətçilik ənənələri daha da möhkəmləndirilmiş, iqtisadi və sosial islahatlar geniş vüsət almışdır. Azərbaycanın beynəlxalq aləmdə mövqeləri güclənmiş, ölkənin milli maraqları qətiyyətlə müdafiə edilmişdir. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə torpaqlarımızın işğaldan azad olunması xalqımızın milli birliyini və gücünü bütün dünyaya göstərdi.

Bu gün Azərbaycan Bayrağının işğaldan azad edilmiş torpaqlarda dalğalanması Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ideallarının yaşadığını göstərir. Şuşada, Laçında, Xankəndidə və digər azad edilmiş ərazilərdə üçrəngli bayrağımızın ucaldılması xalqımızın tarixi ədaləti bərpa etdiyini nümayiş etdirir. Bu qələbə Azərbaycan dövlətinin gücünün, xalqın iradəsinin və milli birliyinin nəticəsidir. Azərbaycan xalqı müstəqilliyini qorumağa və daha da möhkəmləndirməyə qadir olduğunu bir daha sübut etdi.

2021-ci ildə qəbul edilmiş Müstəqillik günü haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə 28 May tarixi rəsmi olaraq Müstəqillik Günü elan edildi. Bu qərar Azərbaycan dövlətçiliyinin məhz 1918-ci ildə formalaşdığını bir daha təsdiqlədi. Müstəqillik Gününün dövlət səviyyəsində qeyd olunması Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin irsinə verilən böyük dəyərin göstəricisidir. Bu tarix xalqımızın azadlıq və dövlətçilik mübarizəsinin simvolu kimi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin irsi bu gün də yaşayır və gələcək nəsillərə ötürülür. Cümhuriyyət qurucularının idealları müasir Azərbaycanın inkişaf strategiyasında öz əksini tapır. Milli birlik, vətənpərvərlik və dövlətçilik prinsipləri cəmiyyətimizin əsas dayaqlarıdır. Azərbaycan xalqı öz müstəqilliyini əbədi və dönməz hesab edir. Bu gün ölkəmizin əldə etdiyi bütün nailiyyətlərin əsasında güclü dövlətçilik ənənələri dayanır.

Ulu Öndərin fikirləri ilə desək, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti nəinki hüquqi və siyasi cəhətdən mütərəqqi bir dövlət modeli idi, həm də Azərbaycanın müasir dövlətçiliyinin bünövrəsini təşkil etmiş, bu torpaqlarda azadlıq və suverenlik idealının əsasını qoymuşdur. Məhz bu tarixi mirasa söykənərək, bu gün Azərbaycan Respublikası özünü 1918-ci ildə yaranmış Xalq Cümhuriyyətinin varisi elan edir və bu əziz günü — 28 Mayı — Müstəqillik Günü kimi qeyd edir.

Azərbaycanın dövlətçilik tarixində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ilə başlanan milli müstəqillik yolu bu gün Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə tamamilə yeni bir mərhələyə qədəm qoyub. AXC-nin ideyalarının, onun demokratik ənənələrinin qorunaraq inkişaf etdirilməsi müasir Azərbaycan Respublikasının dövlətçilik fəlsəfəsinin əsasını təşkil edir.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yadigarı olan üçrəngli bayrağımız bu gün artıq işğaldan azad olunmuş torpaqlarda azadlıq və suverenliyin simvolu kimi dalğalanır. Bu, yalnız hərbi-siyasi qələbənin yox, həm də dövlətçilik əmanətinə sadiqliyin göstəricisidir.

28 May – Müstəqillik Günü Azərbaycan xalqının tarixində qürur və şərəf günüdür. Bu tarix yalnız keçmişimizin deyil, həm də gələcəyimizin rəmzidir. Azərbaycan xalqı öz müstəqilliyini qorumaq və inkişaf etdirmək əzmindədir. Dövlətimizin müstəqilliyi əbədi, dönməz və sarsılmazdır. Yaşasın müstəqil Azərbaycan!

26.05.2026